Otwarta nauka wykres

Otwarta Nauka / Otwarta Wiedza

To idea, aby naukę traktować jako dobro publiczne. Ruch Otwartej Nauki jest rozwinięciem ruchu Open Access, poprzez zastosowanie zasady otwartości na wszystkich etapach pracy i komunikacji naukowej. Obejmuje on zarówno otwarty dostęp do publikacji naukowych, otwarte dane, otwarte modele współpracy naukowej, jak również otwarty dostęp do badań naukowych.

Korzyści:

  • uniwersalizm i szybkość komunikacji;
  • łatwy dostęp do wiedzy i jej szeroka dystrybucja;
  • transparentność i wiarygodność danych;
  • zmniejszenie kosztów upowszechnienia wiedzy, inaczej niż w przypadku publikacji drukowanych.

Otwarty dostęp / Open Access (OA)

To wolny, powszechny i trwały dostęp do cyfrowych dokumentów: treści naukowych oraz edukacyjnych. Pojęcie to jest ściśle związane z ruchem naukowym „open access” (Open Access Movement). Ruch ten działa na rzecz budowy nowego otwartego modelu komunikacji naukowej. Głównymi kanałami komunikacyjnymi, za pośrednictwem których dystrybuuje się wiedzę w tym modelu, są czasopisma, monografie i ich fragmenty, repozytoria otwarte. Istnieją także blogi naukowe, e-laboratoria, które stają się nowymi formami komunikacji.

Otwarty dostęp dzieli się na:

  • gratis : darmowy i otwarty dostęp - umieszczenie utworu w Internecie bez zabezpieczeń technicznych, użytkownik korzysta z utworu nieodpłatnie, ale tylko w zakresie prawa autorskiego o dozwolonym użytku (np. dozwolone jest cytowanie ale bez możliwości rozpowszechniania jego tłumaczenia);
  • libre : wolny i otwarty dostęp - rozpowszechnianie utworu w Internecie wraz z udzieleniem użytkownikowi licencji na korzystanie z niego w bardzo szerokim zakresie, ale otwarty dostęp libre wymaga dysponowania prawami na wszystkich polach eksploatacji, co daje tzw. wolna licencja.

Podstawowe pojęcia Open Access

  • pre-print: artykuł przed publikacją. Autor zawsze decyduje o prawach autorskich w przypadku jego upublicznienia;

  • e-print: elektroniczna wersja artykułu dostępna online;

  • post-print: artykuł po recenzjach, opublikowany przez wydawcę. Autor współdecyduje z wydawcą, co do zakresu jego prawnej ochrony szczególnie, jeśli podpisano stosowną umowę wydawniczą;

  • metadane (metadata): informacja o informacji. W przypadku repozytoriów jest to opis bibliograficzny lub dane techniczne towarzyszące obiektowi cyfrowemu;
  • embargo: okres narzucony przez wydawcę, kiedy publikacja nie może ukazać się w otwartym dostępie. Zazwyczaj jest to od 3 do 6 miesięcy od momentu opublikowania;

  • model otwartej komunikacji naukowej (open access communication model): wzorzec, który wskazuje, jak należy tworzyć otwarte zasoby wiedzy, określa czym się onecharakteryzują. Najważniejszymi modelami otwartej nauki są repozytoria otwarte i czasopisma otwarte;

  • czasopismo otwarte (open journal): czasopismo naukowe dostępne dla czytelników bez opłat i innych barier dostępu w Internecie;

  • czasopismo hybrydowe: czasopismo częściowo otwarte, w którym część tekstów udostępniają za darmo (szczególnie jeśli autor opłaci koszty druku), cześć za opłatą;

  • samoarchiwizacja (self-archiving): samodzielne deponowanie publikacji wraz ze stworzeniem metadanych w otwartych repozytoriach przystosowanych do ich archiwizacji oraz upubliczniania;

  • wolne licencje (free licences): są alternatywą dla istniejącego systemu prawa autorskiego, który ogranicza możliwość tworzenia i korzystania z dóbr kultury. Są to licencje udzielane przez licencjodawcę w taki sposób, że licencjobiorca uzyskuje uprawnienia do swobodniejszego korzystania z utworu. Zasady i zakres wykorzystania utworu są zapisane w licencji;

  • otwarty mandat (open mandate): polityka otwartego dostępu przyjmowana przez instytucję (np. uniwersytet, jednostkę naukową, instytucję finansującą badania). Poprzez akty prawne zobowiązuje ona swoich pracowników do publikowania osiągnięć naukowych w repozytorium instytucjonalnym, bądź w czasopismach open access.